Andere soorten
Zeldzame erfelijke amyloïdosen
Naast transthyretine kunnen nog een handvol andere erfelijke eiwitten verkeerd vouwen en amyloïd vormen. Deze vormen zijn uiterst zeldzaam, ze hebben geen eigen klinisch kenmerk, en vooral de nieren lijden eronder. Het exacte eiwit benoemen is geen theoretisch detail: het bepaalt de behandeling.
01
Wat zijn het?
Om te onthouden
Deze vormen zijn bij klinisch onderzoek niet te herkennen. Ze hebben geen eigen klinisch kenmerk. Alleen het benoemen van het eiwit vertelt de arts wat er moet gebeuren.
Naast transthyretine
Naast de transthyretine-amyloïdosen ontstaan verschillende andere erfelijke vormen door mutaties in heel andere eiwitten. Elke mutatie verandert de genetische code zodat een eiwit verkeerd vouwt, en het verkeerd gevouwen eiwit zet zich af als amyloïd.
Transthyretine blijft verreweg de meest voorkomende van de erfelijke vormen. De andere vormen die op deze pagina worden beschreven, zijn uiterst zeldzaam.
Geen eigen kenmerk
Ze hebben geen onderscheidende klinische kenmerken. Niets in de symptomen wijst op het ene eiwit eerder dan op het andere: daarom worden ze zo gemakkelijk over het hoofd gezien, en daarom heeft het laboratorium het laatste woord.
De nieren zijn het belangrijkste doelwit. Welke andere organen betrokken zijn, hangt volledig af van welk eiwit gemuteerd is.
02
De betrokken eiwitten
Ze worden allemaal autosomaal dominant overgeërfd. Elk heeft zijn eigen tropisme en, vooral, zijn eigen behandeling.
AFib
Mutatie in de alfaketen van fibrinogeen. Een uitsluitend renale ziekte, en een van de meest voorkomende erfelijke vormen in West-Europa. Het eiwit wordt in de lever aangemaakt, wat een behandelmogelijkheid opent die de andere vormen niet hebben.
AApoAI
Mutatie in apolipoproteïne A-I. Treft de nieren, de lever en de perifere zenuwen. Verschillende leden van de apolipoproteïnefamilie kunnen betrokken zijn: A-I, A-II, A-IV, C-II en C-III.
ALys
Mutatie in lysozym. Op de eerste plaats aantasting van de nieren, met ook afzettingen in de lever. Het eiwit wordt door verschillende weefsels aangemaakt, niet alleen door de lever, en dat verandert alles aan de behandeling.
AGel
Mutatie in gelsoline. Veroorzaakt vooral craniale neuropathie en lattice-dystrofie van het hoornvlies. Komt het meest voor in Finland.
03
Symptomen
Lange tijd voelt men helemaal niets, terwijl de afzettingen zich ongemerkt ophopen. De symptomen, wanneer ze komen, zijn die van een nier die al jaren achteruitgaat.
De nieren
Het belangrijkste doelwit
De beginfase verloopt zonder klachten: amyloïd nestelt zich in de nier zonder zich te laten merken. Later volgen gezwollen enkels, hoge bloeddruk, vermoeidheid, bleekheid en kortademigheid, de algemene symptomen van gevorderd nierfalen.
Andere organen
Dat hangt af van het eiwit
Buiten de nieren verschilt het beeld van mutatie tot mutatie: de lever, de perifere zenuwen, het hoornvlies. Twee mensen met dezelfde symptomen kunnen twee verschillende ziekten hebben.
Wat de onderzoeken laten zien
Vóór de symptomen
Eiwit dat in de urine terechtkomt, proteïnurie, is vaak de eerste afwijkende bevinding. Een stijgend creatinine in het bloed geeft aan dat de nier niet meer filtert zoals het hoort.
Wanneer naar de arts gaan
Geen van deze tekenen is specifiek voor amyloïdose. Wat de vraag moet doen rijzen, is de combinatie ervan met amyloïdose in de familie.
- Gezwollen enkels
- Hoge bloeddruk
- Vermoeidheid en bleekheid
- Kortademigheid
- Eiwit in de urine
- Een stijgend creatinine bij bloedonderzoek
- Amyloïdose bij een ouder, een broer of zus, of een kind
Lange tijd voelt men niets. De afzettingen hopen zich ongemerkt op in de nier, en het eerste teken is vaak een laboratoriumuitslag.
04
Hoe de diagnose wordt gesteld
Omdat niets in het klinische beeld de ene vorm van de andere onderscheidt, berust de hele diagnose op het laboratorium, en uiteindelijk op een gen.
01
Amyloïdose in de familie
Amyloïdose bij ouders, broers en zussen of kinderen. Meerdere aangetaste familieleden wijzen op een genetische vorm, al blijft één enkel, geïsoleerd geval heel goed mogelijk.
02
Het amyloïd opsporen
Een biopsie van een goed bereikbare plaats: de speekselklieren, het spijsverteringskanaal. Meestal is het echter een nierbiopsie, afgenomen zonder dat er ook maar aan amyloïdose werd gedacht, die het aan het licht brengt. Een kleuring met Congorood bevestigt de afzettingen.
03
Het type bepalen
Met immunohistochemie, met antilichamen die specifiek zijn voor elk eiwit, kan worden bepaald welk eiwit zich heeft afgezet.
04
De genetische test
Dit is de referentiemethode. Ze benoemt het eiwit, en door het te benoemen, benoemt ze de behandeling.
05
Behandeling
Daarom is een precieze diagnose zo belangrijk.
De symptomen kunnen bij de ene zeldzame vorm identiek zijn aan die bij de andere, terwijl de behandelingen totaal verschillen. Precies vaststellen om welke vorm het gaat, verandert wat er kan worden gedaan.
De aanmaak bij de bron stoppen
De oorzakelijke behandeling bestaat erin de aanmaak van het gemuteerde eiwit stop te zetten. Dat kan alleen als het eiwit in de lever wordt aangemaakt, want een lever kan worden vervangen.
De alfaketen van fibrinogeen wordt in de lever aangemaakt, dus een levertransplantatie pakt de oorzaak aan. Lysozym wordt door verschillende weefsels tegelijk aangemaakt, en geen enkele transplantatie kan die allemaal wegnemen. Hetzelfde nierfalen, hetzelfde beeld onder de microscoop, tegengestelde conclusies.
Levertransplantatie
Mogelijk als het gemuteerde eiwit in de lever wordt aangemaakt, zoals bij de alfaketen van fibrinogeen. Geen optie bij lysozym, dat door verschillende weefsels wordt aangemaakt.
Dialyse
Wanneer de nieren hun werk niet meer kunnen doen, neemt dialyse het over. Ze houdt de patiënt in leven, maar pakt de oorzaak niet aan.
Niertransplantatie
Vaak mogelijk, en vaak ingrijpend in positieve zin. Maar ze vervangt het orgaan, niet de bron: de ziekte kan terugkeren in de getransplanteerde nier.
06
Follow-up
De nieren in het oog houden
De follow-up draait om de nierfunctie. Die wordt gemeten, en opnieuw gemeten, omdat zij bepaalt hoe de ziekte zal verlopen en wanneer een transplantatie nodig wordt.
Een onvoorspelbaar verloop
Hoe deze ziekten verlopen, valt niet te voorspellen. De nierfunctie kan langzaam achteruitgaan over vele jaren, of snel. Juist die onvoorspelbaarheid maakt dat de controle doorlopend is en niet af en toe.
Hun zeldzaamheid is de moeilijkheid. Het eiwit benoemen is wat een ziekte die niemand kan behandelen, verandert in een ziekte die wel te behandelen is.
FAQ
Veelgestelde vragen
Zijn deze vormen erfelijk?
Ja. Ze worden autosomaal dominant overgeërfd, net als erfelijke ATTR-amyloïdose. Een mutatie bij één ouder is genoeg. Toch is een geïsoleerd geval in een familie zonder bekende voorgeschiedenis heel goed mogelijk.
Waarom is het exacte eiwit zo belangrijk?
Omdat de behandelingen bijna niets gemeen hebben, terwijl de symptomen niet van elkaar te onderscheiden zijn. Een levertransplantatie pakt de oorzaak van de fibrinogeenvorm aan, maar kan niets doen voor de lysozymvorm. Twee patiënten met dezelfde falende nieren hebben twee verschillende antwoorden nodig, en alleen het laboratorium kan zeggen welk.
Kan ik me laten testen?
Er bestaat een genetische test, en dat is de referentiemethode. In Frankrijk is die wettelijk geregeld: alleen voor volwassenen, voorafgegaan door gesprekken met een psycholoog, met de uitslag na enkele weken. Het onderzoek begint meestal bij broers en zussen en volwassen kinderen. De regels verschillen van land tot land: uw centrum vertelt u wat geldt waar u woont.
Welk orgaan wordt aangetast?
Bij al deze vormen vooral de nier. Daarnaast hangt het af van het eiwit: ook de lever, de perifere zenuwen of het hoornvlies kunnen betrokken zijn. Er bestaat geen combinatie van symptomen waaraan de ene vorm eerder dan de andere te herkennen is.
Geneest een niertransplantatie de ziekte?
Nee. Ze vervangt het orgaan dat het heeft begeven, niet het eiwit dat het heeft vernield, en de ziekte kan terugkeren in de getransplanteerde nier. Als het gemuteerde eiwit in de lever wordt aangemaakt, pakt een levertransplantatie wel de oorzaak aan: nog een reden waarom het de moeite waard is op de exacte diagnose te wachten.
Deze pagina biedt algemene informatie voor patiënten, families en zorgverleners. Ze vervangt geen medisch advies. De trajecten voor genetisch onderzoek, de voorwaarden voor transplantatie en de toegang tot gespecialiseerde behandelingen verschillen van land tot land. Bespreek uw situatie altijd met uw eigen gespecialiseerde team.